Якутские народные сказки - 2008 (Т. 27)

«Мин кыһыл көмүс күлүүскэбин уоран ыл, оттон уорбатаххына, мэйиигин быһыам», — диэтим. Онуоха сөбүлэннэ. Бу түүн* хайаан да буоллар кэлэрэ буолуо. Бэлэмнэнэн утуйуҥ. Ытырыык ыттары дьиэ ааныгар баайталааҥ! Киирэр ааныгар, астаҕына тыаһыыр гына, хобо- лордо ыйаарыҥ. Иккилии буола-буола бииргэ утуйаарыҥ. Симэхсин эмээхсин, хотон ааныгар хобото ыйаар. Уолаттар, кыа курдук гына устурууската кыһыҥ, — диэн оҕонньор дьаһалы биэртэлиир. 5 Бэлиэр уолаттар бэлэмнэммитинэн бараллар. Киэһэ буолар. Баай Хара Хаан дьахтара биир ымыйаҕа арыыны ууран баран, оһох көхөтүгэр ыйаан кэбиһэр. Ааны тула ытырыык ыттары баайаллар. Ааннарга (дьиэ уонна хотон ааннарыгар) хобону ыйыыллар. Икки буола-буола бииргэ сыталлар. Устуруусканы, киирбитин биллэхтэринэ уокка быраҕар гына, уот иннигэр чөмөхтүүллэр. Арыыны буоллар, убатарбытыгар* уокка кутуохпут диэн, оһох көхөтүттэн түһэрэн состуокка* уураллар. Оҕонньор, Баай Хара Хаан, ойоҕун кытта утуй- бат, уот иннигэр орун* оҥостон соҕотоҕун утуйар. Айаҕар били кыһыл көмүс күлүүскэтин уктан сытар. Уоттарын суулууллар уонна бары: «Кытаатан утуйуохпут суоҕа», — диэннэр эрэнсэллэр. Былыргыны- аныгыны: киһини уутун көтүтэр, үөрдэр-күллэрэр кэпсээннэри — Си­ мэхсин эмээхсин кэпсээн кэҕийэ сытар. Бары ону кэҕэрэһэргээн* өрө чоргуһа күлсэ сыталлар. Күүтэллэр да — ким да кэлбэт, ыт да үрбэт. Түүн ортото ааһан эрдэҕинэ, бу бары утуйан, муннуларын тыаһа өрө баһыгыраан ба- рар. 6 Ол бириэмэҕэ Кутурук Уоруйах буһарыллыбыт эти сүгэн баран, аргыый аҕай үөмэн, дьиэҕэ чугаһаан иһэн, ыттары көрөн, буспут эти- нэн быраҕаттыыр. Ыттар буоллахтарына, эккэ эрэ буолан хаалаллар. Үрбэттэр. Кутурук Уоруйах хотон айаҕар кэлэн тохтуур. «Хобону ыйаабыттара буолуо», — диэн, саныыр. Онон түннүгү алдьатан кии­ рэр. Киирээт, хотон айаҕар баар хоболору уһулан кэбиһэр. Биир буос ынаҕы өлөрөр. Торбоһун, суон очоҕоһун, харбаһынын уонна ынах аһыы үөһүн тутан баран дьиэҕэ киирэр. Биллэрин курдук, былыр үргүлдьү хотонноох дьиэ буоллаҕа дии. Киирээт, Симэхсин эмээхсин утуйа сытарыттан иҥнэр. Ол гынан баран Симэхсин эмээхсин сыал- дьатын кистээн кэбиһэр. Оннугар били ынаҕын харбаһынын уурар. Икки уол утуйа сытар орунугар тиийэн ынах суон оһоҕоһун тэллэх- тэригэр ырытар. Уот иннигэр турар ымыйалаах арыыны иһэн баран, оннугар ууну кутар. Баай Хара Хаан икки мааны кыргыттара утуйа сыттахтарына, били торбоһу быраҕар. Баай Хара Хаан айаҕын атан