Тувинские народные сказки. - 1994. [Т. 8.]

хемниң орту үезинде, чөвүрээ чадырлыг, ызырар калдар ыттыг балыкчы, ядыы Багай-оол чурттап турар мындыг чүве-дир. Кашпал-Кара-Хемниң аксын чурттаан ийи шавылыг лама бир хүн боданып олургаш "Кадай чок кижи канчап чоруур боор, бо хемниң бажын чурттаан Караты-хаанның алдын даңгыназын куяк кылып алыр-дыр" — деп бодап алган. Ол даңгьгааны кандыг янзы- лыг алыр чоор, лама сагылдыг кижи куяк кудалаарга, шажын ёзу- зунга удур болур болгай. Черле бир аргазын тып тургаш, кадайлан- мааже хоржок. Ол хаанның бодун аарткаш, ооң уруун бо хелши куду шөлүттүргеш, кадай кылыр чүве — деп, лама база боданган. 2 Демги лама Караты-хаанны аргалап тургаш "эм" дээш хоран оъ-биле аартып алган. Хаан аарый бергеш, чоогунда өске ламаны тып черле чадап кааш, ийи шавылыг ламаны чалаткан. Демги ламаны чалап кээрге, ийи шавызынга чугаалааш — Шавылар, мен Караты-хаанның аалынга баргаш, бо хелши куду хөм-биле ширилеп каан алдын аптараа бадырыптар мен, ол аптарааны дозуп алгаш, мээң олурар өөмге аппарып каар силер. Ону мен келбээжемче, чазып черле болбас — дээш чоруй барган. 3 Ла^ла Караты-хаанның аалынга чедип келгеш, шо салып, хүрүм кылып коргеш, хаанга чугаалаан: — Силерниң ай, хүн херелдиг алдын даңгынаңарны суг кирбес алдын аптараа ипггинге суккаш, ооң даштын ол хем-биле шири- лээш, бо чыткан Кашпал-Кара-Хелшиң суунче киир кааптар болза хаан силерниң аарыыңар эттинип болур-дур — дээн. Караты-хаан чыткаш — Черле хүлээвес-тир мен, башкы. Мен болза, назы чедип кы- раан кижи болгай мен, өлгенней бодум өлүп көрейн, мээң чаш назылыг чалыы уруумну сугже салып, хоржок мен — дээн. Хаанның ол чугаазын дыңнааш, демги лама аңаа улам-улам хоран эм ижирткеш, чоруур деп баргаш Хаанның аарыы мырыңай дам-на кедерей бээрге, биэки ламаны катап келдиргеш: 4 — Ча, башкы, өлүр тын, аарыыр эът деп чуве кончуг-дур, то- рени чагырган хаан кижи мен дириг олурзумза-ла канчаарыл, дорге олуруп херек шиидер эвес, дөъшке олуруп аң адар эвес, мээң уруумну шөлүптүңер — дээн. Хаанның уруун суг отпес алдын аптараага суккаш, ооң даштын ол инек кежи-биле ширилээш, Кашпал-Кара-Хемниң сүүнче салып бадырыпкаш, Караты-хаанга ижин доюлдурар оът бергеш, демги хоран эмин ол оът-биле тоолгадып кааптарга, хаанның аарыы до-