Тувинские народные сказки. - 1994. [Т. 8.]

баты кылгаш, азыраан малын мал кылгаш, кужур Өскүс-оол оюн оя, чигин чире чурттап чоруп берген. 4. ТООЛДУ ЧҮГЕ ЧАЖЫРБАЗЫЛ 1 Эртенгиниң эртезинде, бурунгунуң мурнунда, эки шагның эге- зинде, багай шагның барганында чүвең иргин. Эдегелдей тайгазының эдээн чурттаан ийи уруглуг Ирбин ирей, Карбын кадай деп ашак-кадай чурттап чоруп-тур эвеспе оң. Ирей-кадайның улуг уруу назы чедип огленип, еске черде чурттап чоруур, бичези алды харны ажып, чеди хар четкелек, караң көрнүр, хамчыргай байдалдыг тенек уруг турган-дыр эвеспе. 2 Шыяан. Бир-ле катап ашак-кадайның аалынга улуг уруу, ку- дээзи аалдап келген мындыг бооп-тур. Ашак-кадай-даа уруу-кудээзи-биле чолугуп-мендилешкен соонда, ак шайын кудуп, аъжын-чемин салып, хундулеп туруп-тур- лар эвеспе. Ынчап чугаалажып-хөөрежип олурда, хой кадарган би- чии уруу-даа келген. Ашак-даа улуг ак иртин өлүргеш, ужа-төжу- биле уруу-кудээзин хундулеп ора: — Чаа, күдээ, бис-даа кончуг-ла тоол дыңнаксаар улус бис, чаңгыс катап келгенде, чугаалап берип корем — деп дилеп олуруп- тур эвеспе. 3 Кудээзи уш кончуг солун тоолду билир хирезинде: — Тоол деп чуве билир эвес мен, мырыңай куругкижи-ле болгай мен, катым, — деп ойзу мегелеп олуруп-тур эвеспе. Каты ора: — Тоол билир кижи черле чажырбас чуве дээн — деп ээре- жип-ле олурган. Кудээзи ора: — Чок, черле билбес мен — дээш хоржок мындыг. Ол ойде Карбын кадай бичии уруун: — Даштын огге хандан, эъттен аппарып бер, уруум, — дээш, тавакка эът тутсуп берип-тир. Караң көрнүр ол уруг эргинни артап чыда, керуптер дээрге, уш тоол ээлери эргин кырында олуруп алган: "Мени мурнатсын, мени мурнатсын" дижип, маргышкан, иткилешкен олуруп-турлар эвес­ пе. "Оон-на көөр-дүр ийин" — дээш, амдыы уруг даштын өгге баргаш, келирге-даа, демги тоол ээлери олурбушаан, а честези ол- ла ояар тоол-даа ытпайн барган-дыр эвеспе. 4 Караң кернур уруг дыцнап орарга, тоол ээлериниц бирээзи ора: