Тувинские народные сказки. - 1994. [Т. 8.]

дилээрге, кижи-даа чок, мал-даа чок болган. Аъш-чемин ижип алгаш, удуп чыдып алганнар. Чүве-даа шимээн чок болган. Оон ам эртен туруп келгеш; — Ам кайнаар баар бис? — деп. Адыг оглу Ыйгылак-Кара More олургаш: — Ам моон чоруткан херээ чок, бо өгге чурттаар, бо өгнүң ээзин тывар, бо бир ужурлуг боор, хүндүс ийи кижи аңнаарда, бир кижи ог ээлээр-дир. Кайывыс ог ээлээрил? Дыт-Турар Узун-Сарыг More: — Мен — дээш, ог ээлеп чыдып калган. Ийи кижи ацнап чоруй барган. 23 Узун-Сарыг More өгге олурарга, даштын чүве дагжаан соонда, дызырткайндыр от кыва берген. Үне халый бээрге, чүве-даа чок, от оттулуп каан, от хып чыткан. Ыңай-бээр көрүп турарга, чүве-даа чок. Өгде кижи токкуңайндыр кылаштап турган. Өгге кире халып келирге чуве-даа чок, даштын дагжай берген. Аяар эргин хажыы- зындан баккылап коорге, чес хаайлыг, чес дыргактыг, кончуг улуг эр кижи, чес хаайын, чес дыргаан отта кызыдып олурган. — Кижи оо чаза баскан, кижи аъжы-чеми туразында чиген кулугурларны, бирээзи арта огде ог ээлеп артып каар, хаайым кызып келирге, кадай шаап өлүрейн — деп, кыжанып олурган. 24 Кедеп көрүп чыдарга, хаайы, дыргаа кыза бээр орта, тура хала- аш, огже кирип олурда, ийи билектен сегирип-ле алган, хаайы- биле кадаар дээрге, кадатпайн тутчуп тургаш, тырыкылап-тырыкы- лап, чаза ойтур каар деп баар орта, ушта соп алгаш, ыңай болган. Соондан ойладырга, куйже кире берген. Кежээ чедип келзе-ле, ийи эжи аң өлүрүп алган, олчалыг чедип келген. — Че, чүү билдирер-дир? — дээрге: — Чүү-даа билдирбейн-дир — деп-тир эвеспе. 25 Шыяан ам, эът-чемин чип, удуп хонганнар. Эртенинде Хая-Ту- рар Улуг-Кара More ог ээлеп чыдып калган. Ийи эжи аңнап чоруй барган. Улуг-Кара More огге олурарга, даштын кижи кылаштаан соонда, от дызырткайндыр кыва берген, үне бээрге, чүве-даа чок, куруг от хып турган. Ыңай-бээр көрүп турарга, огде токкуңайндыр кылаштаан, огге кире халып кээрге, чүве-даа чок, даштын дагжай берген. Аяар эргин хажыызындан баккылап коорге, чес хаайлыг, чес дыргактыг, кончуг улуг кижи, чес хаайын кызыдып олурган. — Чүү мындыг чүвелерил? Кижи оо чаза баскан, кижи аъжы- чеми туразында чиген, кулугурларыл, бирээзи арта огде чыдып калгаш ог ээлеп олурар. Оода моозун, чаңгыс кижиде чүү боор,