Предания, легенды и мифы саха (якутов) - 1995г.

I Д ы г ы ннаах бэркэ сэрэхэччийэр буолан бараллар. Б ы һы ы та сүгүн буолуо суох, эппит, санааб ы т хоту бэринэ, ааттыы охсуо суох киһи, даааҕа дэсиһии буоаар. Инньэ г ы нан оа түүҥҥүтүгэр куаут уоаун харабыа туруоран Д ы г ы н Боотур кэтэнэн хонор. Oа хонон, арай куаут-харабыа уоа кэтэһэн турдаҕына түүн Бэт Хара дьиэтин (үүтээнин) диэкиттэн күөаү үрдүнэн укот күаүгүрээбитинэн кэаэн ураһааар тастар ы гар түһэр. Ман ы көрөн уоа дьиибэргээн дөксө одууауу турар. Бу турдаҕына, дөксө кэаэн ан ы тохтоао суох кэаэ- кэаэ түһүтэаиир. Уоа дьэ куттанан сүүрэн киирэн тойонугар Д ы - г ы ҥҥа т ы аа ыы р. Ман ы аха Д ы г ы н бэйэтин и ин уонна кини бары дьонунуун туруталаан үөмэхтэһэ түһэлаэр, тахсан көрүү-истии буолар. Oл көрдөхтөрүнэ арай к ы рдь ы к күөл унуоргутуттан күөлү үрдүнэн кутаа уоттар убайб ы т ы нан кэлэ-кэлэ ураһалар б ыы стар ы - гар уонна күөл к ы т ыы т ы гар түһэн убайан бүрүлээбитинэн барал­ лар. Хата ураһалартан биири да табан түспэт... Маны көрөн туран Д ы г ы н Боотур: "Бу дойду иччитэ сөбүлээбэт буOллаҕа, ол иһин ити курдук кэлэн уотунан кутулуннаҕа, хаһан даҕаны сүгүннүө суох, Бэт Хара үрдүк ы йаахтаах, суон сурахтаах, Одун Хаан оноЬуулаах эбит буOлааҕа, бар ы аҕ ы ҥ", — диэн дьонугар этэр. Мантан дьоно, Д ы г ы н бар ы ураһалар ы н хомунан көһөргө бараллар... Oл аата Бэт Хара соруйан бардыннар уонна бэлиэбин билаиннэр диэн түрбэ туоЬу убата-убата түүаээх Oҕунан ытыаааа- б ы та кэаэн убайб ы т ы нан түһүтэаээбитэ үһү. Бэт Хара оа курдук ытыаааабахтаан баран тохтоон утуйар. Сассыарда туран Бэт Хара көөттө: хас да ураһааар урукку оннуаар ы гар тураааар эбит үһү. Oа г ы нан баран киһи, сүөһү баара өрүү биллибэт. Маныаха Бэт Хара дөксө ытыалыыр, онуоха туох да биллибэт, киһи дьиибэргиир: "Ураһалар тураллар, ы т ы ал ыы рга кыһамматтар бу тугуй?" — дии саныыр да киирэн куйаҕын кэтэн, батаһын, саатын ылан өлөссөрдүү тэринэн, оностон барар. Oл баран көөттө ураһалар кини эрэ үүтээнин диэки аҥаардара тураааар эбит, бэйэаэрэ бары көспүттэрэ, барбыттара ырааппыт эбит үһү. Бараааарыгар ураһааар ы н көтөх өттүн көтүртэаээн, кини диэки өттүн Бэт Хара көрөрүгэр эрэ ы абакка хаааааран барб ы ттар. Д ы г ы н оаорбут ураһат ы н иһигэр, биир кыһыа саһыаы бэаэх ыйаан оаох көһөн, күрээн суоааара сүөһүаүүн, киһилиин арҕаа өрүс диэки көһөн күккүрэспиттэр эбит. Бэт Хара били ыйаанан турар саһ ы а ы хабдь ы г ы р ыы түһэн баран т ы р ы та т ыы тан онно куобах түүтүнүү ыһан кэбиһэр. Oа г ы нан баран бэйэтэ Д ы г ы ннаах барб ы т суоааарын бат ы һан арҕаа өрүс диэки сиэаэ турар. Бу баран Бэт Хара өрүс м ы раан ы н үрдүгэр тиийэн тохтуу биэриэр д ы а ы дьоно ситтэрбэтилэр. Дьэ аба-сата