Тувинские народные сказки. - 1994. [Т. 8.]

бодай берген олуруп турган чүвең иргин, домбуда шайы соой бер­ ген. Сумелдей ашак мендилешкеш олурда, хаандан: — Чаа, Сумелдей сумелиг-ле кижи болгай сен, тывызык ыдар мен, тывар сен шиңме? — дээн-дир — Бир эмес тывызыкты тыппас болзаң, чеңниг кьфыңны чеңи-биле, бөрттүг бажыңны бөргу-биле ке- зер мен — деп каан. Сумелдей ашак "чаа" деп чөпшээрежип каан. — Чаа, ынчаарга, Көгелдей хөлдүң ортузунда мугур сандан ыяш бар, он беш будуу өл, он беш будуу кургаг, ону тып — деп, тывызык ыткан. 4 Уругнуң чагаанын бодап, элээн боданып олургаш: — Көгелдей хелдүң ортузунда мугур сандан ыяш бар дээни ай-дыр, он беш будуу ол дээни айның чаазы-дыр, он беш будуу кургаг дээни айның+эгези-дир — деп чугаалаан-дыр. Ынча девидерге , хаан кончуг шириин байдалдыг болу берген, хаалар-даа тайлы дуже бергеш, домбуда шайын Сумелдей ашакка салып турган, Сумелдей ашак ону ижип олурган чүвең иргин. —Чаа, Сумелдей, кончуг-ла сумелиг кижи-дир сен, аар ийиниң кара баъ. .тыг ак хайыраканының чылын санап эккел — дээн-дир хаандан. 5 Ашак-таа аалынга чанып келгеш —Хаан тывызыы тып дээр сен, уруум, ат болдум —деп ыглаан- сыктаан чедип кээп-тир. — Чуу болду? — деп, уругдан айтырган: — Аар ийниң кара бапггыг ак хайыраканының чылын санап эккел дидир, хайыракан чылын канчап санаар боор, олбээн бодум ам өлүр, өшпээн одум ам ожери ол-дур, чоп "хаан тывызыы тып" дей бээр кижи боор сен, уруум, — деп-тир. Уруундан: — Чу боор ол, сегирип тургаш, алды куу кижи бажындан тып эккел — дээш, адазын ыдып турган. 6 Ашак чуу боор, алды кижи бажын тып алгаш, уруунга эккеп берип-тир. Уруг ашактың ийи эктиниң бажынга уш-уш кижи ба­ жын чеди кылдыр даарап бергеш —Эртен аар ийниң мээс-шазынга [шимчеш дивейн] харап олу- рар сен, ол олуруңда бир чуве болур боор — дээн. Уругнуң чагаанын чозугаар эртенги чаа хүнде^аар ийниң мээс- шазынга олуруп ап тур оо. Ол олурарга, шынавыла кара баштыг ак хайыракан шыргай аразындан одуп келгеш, мээсти одарлап эгелей берген. Ашак-таа уругнуң чагыын ёзугаар чимчевейин коруп-ле олургаа Хайыракан элээн чооп келгеш , ашакты коруп каап-тыр оо. Ол коруп туруп-туруп, хайыракан чугаалап-тыр: — Аар ийниң аргазындан алдан ижээн каскан мен, бээр ийин- де бежен ижээн каскан мен, чус он харлыг мен, бо болгуже мын-