Тувинские народные сказки. - 1994. [Т. 8.]

Уругдан: — Ачам төрүп чыдар — деп харыылаан. Хаан тургаш: — Эр кижи канчап төрүүр чүвел, уруум? — дээн. —Эр кижи төрүвес болза, эр малдан канчап тарак үнер чүвел? — деп, хаандан айтырган. Хаан кандыг-даа харыы чок, аъдын мунгаш, аъттангаш, хап чана берип-тир. Хаан аалынга баргаш, "хамык ужур ашакта эвес, уругда-дыр" деп бодап ап-тыр. Ынчангаш хаан Сүмелдей ашакты урууң-биле кады чедип кел — деп, элчи кижи чорудупкан чүвең иргин. 14 Ол аразында хаан ашактың келир оруунуң аксынга дөрт кыр- лыг шоң кылгцш, делегейде амылыг чүвениң адын шупту бижээш, билир эмешре , билбес эмешпе дээн сеткили-биле+хартьпа-биле тейлигенниң адын биживейн, хаан боду ол мөңкүн баарын орта хуулуп чыдып ап-тыр оо. Сүмелдей ашак уруу-биле ийээн базып-ла келген. Ол келгеш, ашак-i аа серт-таа чок базып эрте берип-тир оо. Уруг-таа долган- дыр бижип кагган шоңну көргеш, номчуп туруп-ла берген. Номчуп туруп-туруп: — Каптагайны хаара бижээш, хартыганы чүге биживээн, деле- гейни дески бижээш, тейлигенни чүге биживээн хаан боор? — дээш, дыңзыг-дыңзыг баскылаарга, "оо, кижи ооргазы сый базып- тың, уруум", дээш, хаан бо туруп кээп-тир эвеспе. 15 Ашак-биле уругну хаан аалынга эдертип алгаш чанып келип- тир эвеспе. — Чаа, Сүмелдей, сээң-биле мен-даа адаан-мөөрей кылганывыс мооң-биле болзун, сээң^урууңну мээң оглумба бергеш, моон соң- гаар бистер изиг терел чурттазывысса кандыг ирги? — деп, хаан Сүмелдейден мындыг янзылыг айтырыг салып-тыр эвеспе. Ашак-таа, чүү боор: — Хаан кижи чарлык болганда, менде чүү боор, чөптүг болур- ла чүве-дир — деп, чөпшээреп-тир эвеспе. Хаан-таа Сүмелдейниң уруу-биле бодунуң оглун өөн өглеп бер­ геш, Сумелдей ашак-биле изиг төрел бооп чурттап туруп-ла берген чүвең иргин. Ай-хаан бир-ле эртен бодап олургаш, "Бо хире эртемниг хелин алган кижи бодунуң кожазында чурттап турган хаан кижи-биле арагалап хөөрешсе кандыг боорул" дээш, чоогунда чурттап турган Сарыхаганның аалынче хап чорувудуп тур эвеспе. 16 Хаан-таа хап келгеш, Сарыг хаан-биле арагалап туруп-ла бер­ ген. Арагалап хөөрежип тургаш: